Yüksek Lisans Tezleri
Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/20.500.14411/23
Browse
15 results
Search Results
Master Thesis Yapay Zeka Tabanlı Kuraklık Yönetim Sisteminin Geliştirilmesi: Türkiye İçin Bir Vaka Çalışması(2024) Sabamehr, Mılad; Ekin, Cansu ÇiğdemSanayi büyümesi ve kirlilik nedeniyle gelişmiş ülkeler için kuraklık ciddi bir sorun haline gelmektedir. Bu sorunun üstesinden gelmek için yenilikçi yaklaşımlara ihtiyaç vardır, bunlardan biri de yapay zeka (AI) gibi teknolojilerdir. Bu çalışma, bir veri yönetim sistemi, tahmin sistemi ve PDSI ve SPI hesaplama sistemi içeren bir AI tabanlı kuraklık yönetim sistemini tanıtmaktadır. Veri yönetim sistemi, kullanıcıların Türkiye'nin çeşitli bölgelerinden tarımsal verileri analiz etmelerine olanak tanır. Tahmin sistemi, yağış ve sıcaklık tahmin etmek için SARIMA, ARIMA ve Prophet algoritmalarını kullanır. En iyi performans gösteren algoritma, hata oranlarına göre seçilir, böylece doğru tahminler yapılır. Bu tahminler daha sonra veri yönetim sisteminde saklanır. Yapay zeka tarafından oluşturulan verilerden yararlanarak, PDSI ve SPI hesaplama sistemi bir sonraki iki yıl için PDSI ve SPI tahmin eder. Ayrıca, sistem beklenen hava koşullarını PDSI ve SPI tahminleri ile karşılaştırarak belirli bölgelerde tarımsal ürün yetiştirme riskini değerlendirir. Sonuçlar, ARIMA'nın sıcaklık ortalamalarını tahmin etmek için en uygun olduğunu, SARIMA'nın ise yağışı tahmin etmek için en iyi performansı gösterdiğini göstermektedir. 2024'te Şanlıurfa ilinde Buğday ürünleri için PDSI'nin %91 risk seviyesi ve SPI-3'ün %75 risk seviyesi olduğunu göstermektedir.Master Thesis Open Policy Agent İlke Uyumunun İzlemesinin Graylog Kullanılarak İyileştirilmesi(2024) Shıbanı, Ahmed Salem Ahmed; Nazlıoğlu, SelmaModern BT ortamlarının giderek daha karmaşık hale gelmesiyle güvenlik politikalarına sıkı sıkıya uyulmasının sağlanması önem kazanmaktadır. Geleneksel izleme yöntemleri, dinamik ve dağıtık sistemleri yönetmek için gerekli görünürlük ve gerçek zamanlı içgörüler sağlama konusunda genellikle yetersiz kalmaktadır. Bu araştırma, Graylog'un güçlü günlük yönetim yeteneklerinden yararlanarak OPA karar günlüklerini izleyip analiz ederek bu zorluklara çözüm bulmayı amaçlamaktadır. Bu sayede, politika ihlallerinin tespiti ve yönetimi iyileştirilmektedir. Bu çalışmanın temel amacı, politika uygulama faaliyetlerinin görünürlüğünü ve yönetimini artıran bir izleme çözümü geliştirmektir. Bu araştırma ile politika ihlallerini tespit etmek için gerekli olan OPA karar günlüklerinin içerisindeki kritik veri unsurları çıkarılmış ve bir OPA Karar Günlüğü Ayrıştırıcı ve Veri Çıkarıcı geliştirilmiştir. Graylog'un OPA ile entegrasyonu sayesinde,, politika uyumuna ilişkin gerçek zamanlı içgörüler sağlayan ve güvenlik sorunlarına proaktif yanıtlar verilmesini mümkün kılan panolar ve uyarı mekanizmaları tasarlanmış ve uygulanmıştır. Ayrıca, politika izleme çözümlerinin Graylog ve OPA toplulukları tarafından daha geniş çapta benimsenmesini ve etkili bir şekilde kullanılmasını kolaylaştıracak paylaşımlı bir içerik paketi ortaya çıkarılmıştır. Önerilen çözümün etkinliği, üç kullanım durumu aracılığıyla doğrulanmıştır. Her uygulama, sistemin politika ihlallerini doğru ve verimli bir şekilde tespit etme yeteneğini göstererek, entegrasyonun çeşitli operasyonel ortamlardaki faydasını doğrulamaktadır. Entegrasyonun, gerçek zamanlı politika uyumunun izlemesini önemli ölçüde artırdığı, politika ihlallerinin tespiti ve uyarılmasını iyileştirdiği ve özelleştirilebilir panolar aracılığıyla uygulanabilir içgörüler sağladığı tespit edilmiştir. Gelecek araştırma konuları arasında kullanım durumlarının diğer konteyner düzenleme platformlarına uygulaması ile genişletilmesi, ileri analiz ve makine öğrenimi tekniklerinin dahil edilmesi ve OPA'nın günlük kaydı yeteneklerinin yapılandırılması ve kullanılması için detaylı kullanıcı kılavuzlarının geliştirilmesi yer almaktadır.Master Thesis AR Mobil Uygulamaları İçin Erişilebilirlik Test Çerçevesi(2025) Zeb, Fatıma Anwer; Nazlıoğlu, SelmaBu tezde, Artırılmış Gerçeklik (AR) uygulamalarının kapsayıcılığını artırmak için birleşik bir mobil öncelikli erişilebilirlik test çerçevesi olan Erişilebilirlik Doğrulayıcısı'nı öneriyoruz. Mevcut AR sistemleri genellikle ekran okuyucu desteği, hareket tanıma, bilişsel uyarlanabilirlik ve sesli komutlar gibi temel erişilebilirlik özelliklerinden yoksundur ve bu da onları engelli kullanıcılar için zorlu hale getirir. Bu boşlukları gidermek için Erişilebilirlik Doğrulayıcısı çerçevesi, uyumluluğu ve kullanılabilirliği değerlendirmek için TalkBack ve VoiceOver gibi yerel erişilebilirlik araçlarından yararlanarak manuel ve otomatik test yaklaşımlarını entegre eder. Özel donanıma dayanan geleneksel yöntemlerin aksine, bu yaklaşım akıllı telefonlar ve dizüstü bilgisayarlar gibi yaygın olarak bulunan cihazlara öncelik vererek erişilebilirlik testini daha ölçeklenebilir ve pratik hale getirir. AR erişilebilirliğini sistematik olarak değerlendirerek ve iyileştirerek. Bu araştırma, kapsayıcı tasarımı teşvik etmeyi, AR kullanılabilirliğini artırmayı ve gelecekteki erişilebilirlik standartlarının geliştirilmesine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır.Master Thesis Yapay Zeka Kodlarında Güvenlik: LLM Çıktılarındaki Açıkları Azaltmak için Prompt Mühendisliği Yaklaşımı(2025) Saleem, Wardah; Nazlıoğlu, SelmaYapay zeka tarafından üretilen kodların güvenliği, Büyük Dil Modelleri'nin (LLM'ler) yazılım geliştirme süreçlerinde giderek daha fazla kullanılmasıyla önemli bir endişe haline gelmiştir. GPT-3.5, GPT-4, Gemini, DeepSeek ve LLaMA gibi güçlü kod üretme yeteneklerine sahip modeller, güvenlik açısından kabul görmüş standartları tam olarak anlamadıkları için SQL enjeksiyonu, zayıf kimlik doğrulama ve hatalı erişim kontrolü gibi güvenlik açıklarına karşı savunmasız kalabilmektedir. Bu tez, LLM'ler tarafından üretilen kodların güvenliğini artırmak amacıyla OWASP Top 10 standartlarının dahil edildiği hızlı mühendislik (prompt engineering) tekniklerini incelemektedir. Bu çalışmada, farklı LLM'lerde (zero-shot, Chain-of-Thought, Recursive Criticism and Improvement (RCI) ve persona tabanlı promptlar) farklı yönlendirme stratejileri karşılaştırılarak bir kıyaslama veri kümesi (LLMSecEval) ve statik analiz araçları (Bandit ve CodeQL) kullanılmıştır. Sonuçlar, RCI tekniğinin güvenlik açıklarını önemli ölçüde azalttığını ve LLaMA modelinin RCI tekniğiyle sıfır güvenlik açığına ulaştığını göstermektedir. Bulgular, yönlendirme (prompt) tasarımının güvenlik risklerini azaltmadaki etkinliğini ortaya koymakta ve geliştiriciler ile araştırmacılar için güvenli kod üretimi konusunda pratik içgörüler sunmaktadır. Bu araştırma; açık ve kapalı LLM'lerin karşılaştırmalı değerlendirmesini yaparak, prompt mühendisliğini geliştirerek ve güvenlik odaklı, yeniden kullanılabilir prompt şablonları önererek literatüre katkı sağlamaktadır. Araştırmanın ikinci aşamasında, RCI-SA Döngüsü (Statik Analiz ile Yinelemeli Eleştiri ve İyileştirme) adı verilen bir iyileştirme yöntemi sunulmuştur. Bu yinelemeli yaklaşım, statik analiz geri bildirimlerini kullanarak üretilen kodları sürekli olarak iyileştirmeyi amaçlamaktadır. Bazı durumlarda tespit edilen toplam CWE sayısı artsa da, bu döngü birçok kritik güvenlik açığını ortadan kaldırmış ve önceden gizli olan sorunları açığa çıkarmıştır, bu da genel güvenliğin artmasına yol açmıştır. Bu yöntem, yinelemeli doğrulamanın önemini vurgulamakta ve geri bildirim odaklı prompt iyileştirmeleri yoluyla güvenli kod üretimi için pratik bir çerçeve sunmaktadır.Master Thesis İnternet Nesneleri (IoT) Ortamında Makine Öğrenmesi Kullanılarak Saldırı Tespiti: Ton-ıot Veri Seti İle Ağ Katmanına Odaklanma(2025) Alawneh, Ahmad; Koyuncu, MuratNesnelerin İnterneti (IoT), modern ağ sistemlerini dönüştürürken, çeşitli ve kaynak kısıtlı mimarisi nedeniyle önemli güvenlik risklerini de ortaya çıkarmıştır. Geleneksel Saldırı Tespit Sistemleri (IDS), özellikle ağ katmanında IoT tehditlerinin gelişen özelliklerini yeterince karşılayamamaktadır. Bu tez, ToN-IoT veri kümesi için özel olarak tasarlanmış, özellik-iyileştirmeli makine öğrenimine dayalı bir Ağ Saldırı Tespit Sistemi (NIDS) sunmaktadır. Önerilen çok aşamalı çerçeve, boyutluluğu azaltmak, fazlalığı gidermek ve gerçek zamanlı performansı iyileştirmek amacıyla istatistiksel (Pearson, Spearman, Ki-Kare) ve gömülü (Random Forest) öznitelik seçimi yöntemlerini bütünleştirmektedir. İkili ve çok sınıflı saldırı tespiti görevleri için Lojistik Regresyon, En Yakın Komşular (KNN), Karar Ağacı, Rastgele Orman (RF), Gauss Naive Bayes, Yapay Sinir Ağları (ANN), XGBoost, Gradient Boosting, AdaBoost ve ExtraTrees dâhil olmak üzere geniş bir sınıflandırıcı kümesi üzerinde kapsamlı karşılaştırmalar gerçekleştirilmiştir. Değerlendirme metrikleri F1-skoru, AUC, MCC ve çıkarım gecikmesini içermektedir. Bulgular, özellik seçiminin verimli sınıflandırıcılarla entegrasyonunun tespit doğruluğunu ve kaynak kısıtlı ortamlardaki operasyonel uygulanabilirliği önemli ölçüde artırdığını göstermektedir. Bu tez, IoT güvenlik uzmanları için çoğaltılabilir bir çerçeve ve pratik içgörüler sunarak sınıflandırıcı karmaşıklığı, yorumlanabilirlik ve gerçek zamanlı uygulanabilirlik arasındaki dengeyi vurgular. Elde edilen sonuçlar, ölçeklenebilir ve gelişmiş IoT güvenlik mimarileri için pragmatik bir temel sağlamaktadır.Master Thesis Hayat-Benzeri Hücresel Özdevinirler Ortamında Oynanan Mahkumun İkilemi Oyununda İş Birliğinin Teşvikine Yönelik Bir İnceleme(2025) Dumanlı, Arif Eren; Kılıç, HürevrenBu tez, klasik Mahkumun İkilemi oyununun kural-tabanlı Hayat-Benzeri hücresel özdevinirler ortamlarına yerleştirilmesi yoluyla, mekansal olarak yapılandırılmış popülasyonlarda iş birliği davranışının ortaya çıkışını ve sürdürülebilirliğini incelemektedir. Bu yerleştirme amacıyla, hücresel özdevinirlerin doğum ve hayatta kalma kurallarını (B ve S ile gösterilir) ajanların iş birliği ya da ihaneti tercih etmesine bağlayan bir simülasyon çerçevesi GameMaker motoru kullanılarak geliştirilmiştir. Ajanlar, toroidal bir ızgara üzerinde sekiz komşusuyla (Moore komşuları) etkileşir, Mahkumun İkilemi matrisine göre kazanç elde eder ve stratejilerini üç güncelleme moduna göre değiştirirler: gerekirci (Normal), kanonik Fermi kuralıyla stokastik taklit (Stochastic) ve benzer kümülatif ödemelere sahip komşulara yönelen Stokastik Plato varyantı (Stochastic Plateau). Farklı B/S kuralları incelenerek yerel güncellemelerin ve özdevinir kuralların mekansal iş birliği desenleri ile ortalama iş birliği üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir. Sonuçlar, dikkatle seçilen gerekirci Hayat-Benzeri kurallarla uygulanan stokastik güncellemelerin, yalnızca gerekirci dinamiklere kıyasla iş birliğini artırabildiğini göstermektedir. Özellikle Stokastik Plato modu, daha geniş parametre aralıklarında dayanıklı iş birliği kümeleri üretmektedir. Bu bulgular, uyarlanabilir sistemlerde iş birliğini teşvik eden yerel dinamikler ve kazanç odaklı stokastik güncellemeler hakkında yeni içgörüler sunmaktadır.Master Thesis Yapay Zeka Teknikleri Kullanılarak Bor Nitrür Kaplamalarının Modellenmesi(2025) Küçüköztaş, Korcan; Turhan, Çiğdem; Kaftanoğlu, BilginBor nitrür (BN), yüksek ısıl iletkenlik, düşük sürtünme katsayısı ve yüksek sertlik gibi mükemmel özelliklere sahip bir seramik malzemedir. Ancak, BN kaplamalarının Fiziksel Buhar Biriktirme (FBB) süreci ile Magnetron Saçtırma (MS) tekniği kullanılarak uygulanması, süreç parametreleri ile kaplama özellikleri arasındaki karmaşık etkileşimler nedeniyle zorludur. Bu tez, altı gelişmiş makine öğrenmesi tekniğinden yararlanan Yapay Zeka (YZ) tabanlı bir çerçeve kullanılarak BN kaplama sürecinin modellenmesi ve optimizasyonuna yönelik yenilikçi bir yaklaşım sunmaktadır. Çelik numuneler, farklı kaplama parametreleri ile kaplanmış ve yüksek hassasiyetli ekipmanlarla karakterize edilmiştir. Verileri tanıyabilmek amacıyla, keşifsel veri analizi gerçekleştirilmiştir. Üç farklı kaplama özelliğini tahmin etmek üzere altı farklı mimari kullanılarak makine öğrenmesi modelleri geliştirilmiş ve regresyon değerlendirme metrikleri ile karşılaştırılmıştır. Son olarak, en başarılı modeller, yeni veri setleri üzerinde tahminlerde bulunmak amacıyla kullanılmış ve sonuçlar görselleştirilmiştir. YZ tabanlı yaklaşım, karar verme süresini azaltarak istenilen özelliklere göre en uygun parametrelerinin belirlenmesini sağlamaktadır.Master Thesis Uygulama Programlama Arayüzü Dokümantasyonunun Sürekliliğinin Sağlanması(2025) Moghommahie, Constant Fotie; Nazlıoğlu, SelmaModern yazılım geliştirmede, özellikle projeler hızla ölçeklenip geliştikçe, güncel ve doğru Uygulama Geliştirim Arayüzü (UGA) dokümantasyonunun sürekliliğinin sağlanması hali hazırda bir problemdir. Genellikle el ile veya yarı otomatik olan geleneksel UGA dokümantasyon yöntemleri, sık kod değişikliklerine ayak uydurmakta zorlanır ve bu da güncel olmayan, tutarsız ve güvenilmez bir dokümantasyona yol açar. Bu verimsizlik işbirliğini engellemekte, geliştirici üretkenliğini azaltmakta ve yazılım projelerinin genel kalitesini etkilemektedir. Bu zorluğun üstesinden gelmek için bu tez, Sürekli Entegrasyon/Sürekli Dağıtım (SE/SD) ilkelerinden esinlenerek Sürekli UGA Dokümantasyonu elde etmek için kapsamlı bir metodoloji sunmaktadır. Bu yaklaşımın merkezinde, son teknoloji ürünü Büyük Dil Modelleri (BDM), özellikle de kaynak kodu ve ilgili OpenAPI spesifikasyonlarını içeren seçilmiş bir alana özgü veri kümesi üzerinde ince ayar yapılmış olan Llama3.1-8B kullanılmaktadır. Bu ince ayar, modelin doğrudan kaynak kodundan doğru ve ayrıntılı GA belgeleri üretmesini ve gelişen proje eserleriyle uyum sağlamasını sağlar. Bu çalışma ile üç katkı verilmektedir. İlk olarak, dokümantasyon için gereken manuel çabayı azaltmayı amaçlayan doğru ve kaliteli OpenAPI spesifikasyonları üretebilen ince ayarlı bir BDM geliştirilmiştir. İkinci olarak, otomatik UGA dokümantasyon araştırmalarını ilerletmek için değerli bir kaynak sağlayan, kaynak kodu ve UGA spesifikasyonlarından oluşan bir veri kümesi sunulmuştur. Üçüncü olarak, sürüm kontrol sistemleri ve SE/SD hatlarıyla sorunsuz bir şekilde entegre olan bir komut satırı aracı olan LANADOC uygulaması, metodolojiyi işler hale getirmekte ve otomatik dokümantasyonun gerçek dünya iş akışlarında pratik uygulamasını desteklemektedir. Değerlendirme sonuçları, önerilen metodolojinin minimum geliştirici müdahalesi ile güncel, kaliteli dokümantasyonun sürekliliğnin sağlanmasındaki başarımı doğrular niteliktedir. Bu araştırma, Büyük Dil Modelleri, seçilmiş veri kümeleri ve otomasyon araçlarını modern yazılım mühendisliği uygulamalarında birleştirmenin dönüştürücü potansiyelini vurgulamakta ve sürekli dokümantasyon yöntem ve araçlarının ilerlemesine katkıda bulunmaktadır.Master Thesis Nijerya, Lagos'taki Firstbank'ta Müşteri Deneyimini Geliştirmede(2025) Hudu, Musa; Türkmen, Güzin; Türkmen, Üyesi GüzinBu çalışma, First Bank Lagos'un sohbet robotu Fibani'nin Müşteri Deneyimi üzerindeki etkisini Teknoloji Kabul Modeli (TAM) kullanarak incelemektedir. Analiz edilen temel faktörler arasında Algılanan Kullanışlılık (PU), Algılanan Kullanım Kolaylığı (PEOU), Chatbot Güveni (CT), Müşteri Memnuniyeti (CS) ve Kullanım Niyeti yer alır. 400 müşteri ile yapılan bir anket, 5'li Likert ölçeğinde derecelendirilen 30 maddelik bir anket kullanılarak gerçekleştirilmiştir. SPSS'de (Versiyon 26) veri analizinde tanımlayıcı istatistikler, korelasyon ve regresyon kullanılmıştır. Sonuçlar, PU, PEOU ve BT'nin CS'yi önemli ölçüde etkilediğini (r = 0.75, p < .01) ve BT'nin (β = 0.35, p < .001) en güçlü öngörücü olduğunu göstermektedir. Bulgular, Fibani'nin müşteri deneyimini geliştirdiğini ancak doğruluk, güvenlik ve kişiselleştirme konularında iyileştirmelere ihtiyaç duyduğunu gösteriyor. Anahtar Kelimeler: Chatbot benimseme, müşteri deneyimi, dijital bankacılık, Teknoloji Kabul Modeli (TAM), chatbot güveni, müşteri memnuniyeti, First Bank Lagos.Master Thesis Sanal Eğitimde Kullanıcı Deneyimi Faktörleri(2024) Ataş, Gülşah; Topallı, DamlaBu tezde, Sanal Gerçeklik ve Artırılmış Gerçeklik teknolojilerini kullanan diş hekimliği eğitimi programlarının kullanıcı deneyimi üzerindeki etkisinin derinlemesine bir analizi yapılmıştır. Tezin ilk amacı, kullanıcının Sanal Gerçeklik veya Artırılmış Gerçeklik gibi sistemlerle etkileşimlerinde en önemli rol oynayan kullanıcı deneyimi faktörlerini tanımlamaktı. Çeşitli Sanal Gerçeklik uygulamalarında kullanıcı deneyimini etkileyen dokuz temel faktörü ortaya çıkaran sistematik bir inceleme çalışası yapıldı. Bu çalışmanın sonucunda etkileşim, kullanılabilirlik, sürükleyicilik, teknolojinin benimsenmesi, duygu, mevcudiyet, deneyimin sonucu, muhakeme ve yeterlilik faktörleri elde edildi. Ayrıca, diş hekimliği öğrencilerine eğitimlerinde Artırılmış Gerçeklik kullanımına ilişkin görüş ve algılarını değerlendirmek amacıyla bir anket uygulandı. Anket üzerine temel eksen faktör analizi yapıldı ve üç temel faktör ortaya çıkarıldı: bilgi ve sonuç, duygusal derinlik ve kullanım kolaylığı. Bilgi ve sonuç faktörü altında deneyim sonucu, muhakeme ve yetelilik faktörleri gruplandı. Duygusal derinlik faktörü altında duygu, etkileşim, mevcudiyet ve sürükleyicilik faktörleri gruplandı. Kullanım kolaylığı faktörü, teknolojinin benimsenmesi ve kullanılabilirlik faktörlerinden oluştu. Son olarak, temel eksen faktör analizinden elde edilen üç faktör arasındaki ilişkiyi değerlendirmek için Pearson korelasyon katsayısı hesaplandı.