The Mediating Role of Organizational Agility in the Effect of Artificial Intelligence Adoption and Artificial Intelligence Ambdexterity on Competitive Advantage in Organizations

Abstract

Bu tez çalışmasının amacı, işletmelerde yapay zekâ benimsenmesinin, yapay zekânın rutin ve yenilikçi kullanım biçimleri, örgütsel çeviklik ve rekabet avantajı arasındaki ilişkilerini incelemek ve Türkiye bağlamında teknik derinlik ile fonksiyonel yayılım boyutlarını birlikte ele alan özgün bir yapay zekâ olgunluk modeli geliştirmektir. Araştırmanın evrenini, Türkiye'de yapay zekâ teknolojilerini aktif biçimde kullanan işletmelerde çalışan profesyoneller oluşturmaktadır. Çalışma, bilgi teknolojileri, finans/bankacılık ve iletişim sektörlerine odaklanmakta olup, bunun yanında sağlık, havacılık/otomotiv, enerji, üretim ve eğitim gibi yapay zekâ uygulamalarının yaygınlaştığı diğer sektörlerden de katılımcılar kapsama dâhil edilmektedir. Kolayda örnekleme yöntemiyle ulaşılan 512 katılımcıdan çevrim içi anket yoluyla veri toplanmıştır. Ölçeklerin Türkçe uyarlama süreci seri yaklaşım yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Betimleyici analizler IBM SPSS programı kullanılarak gerçekleştirilmiş; ölçüm ve yapısal modellerin test edilmesi ise SmartPLS yazılımı aracılığıyla kısmi en küçük kareler yapısal eşitlik modellemesi (PLS-SEM) yaklaşımıyla yürütülmüştür. Bulgular, yapay zekâ benimsenmesinin hem rutin hem de yenilikçi kullanım üzerinde güçlü ve anlamlı etkilere sahip olduğunu göstermektedir. Ancak rekabet avantajı üzerindeki doğrudan etkisi anlamlı bulunmamıştır. Rekabet avantajının en güçlü belirleyicisi örgütsel çeviklik olup, yapay zekâ benimsenmesinin rekabet avantajına etkisi yenilikçi kullanım ve örgütsel çeviklik üzerinden tam ve seri aracılık mekanizmalarıyla ortaya çıkmaktadır. Rutin kullanımın örgütsel çeviklik ve rekabet avantajı üzerindeki etkileri ise istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Bu sonuçlar, işletmelerin rekabet üstünlüğü elde etmesinde yenilikçi yapay zekâ kullanımının kritik bir rol oynadığını göstermektedir. Çalışma, örgütsel davranış ve strateji yazınına yapay zekânın rekabet avantajını doğrudan değil, kullanım biçimleri ve çeviklik kapasitesi üzerinden etkilediğini göstererek katkı sunmaktadır. Pazarlama yazını açısından ise yenilikçi yapay zekâ kullanımının müşteri değeri yaratma ve stratejik konumlanma süreçlerinde dolaylı fakat güçlü bir mekanizma olduğunu ortaya koymaktadır. Buna ek olarak çalışma, Türkiye bağlamında uygulanabilir nitelikte bütünleşik bir yapay zekâ olgunluk modeli geliştirerek yapay zekâ yazınına özgün bir katkı sağlamaktadır.The primary aim of this thesis is to examine the relationships among artificial intelligence (AI) adoption, AI ambidexterity (routine and innovative use), organizational agility, and competitive advantage, while developing an original AI maturity model that captures both the technical depth and functional diffusion of AI usage within firms operating in Türkiye. The study population consists of professionals working in organizations that actively employ AI technologies. The study primarily focuses on the information technologies, finance/banking, and telecommunications sectors. Additionally, participants from other industries where artificial intelligence applications are increasingly prevalent, such as healthcare, aviation/automotive, energy, manufacturing, and education, are also included in the sample. Data were collected from 512 participants through an online survey using convenience sampling. The Turkish adaptation of the measurement scales followed a serial translation procedure; descriptive analyses were conducted using IBM SPSS, and the measurement and structural models were tested via PLS-SEM using SmartPLS software. The findings reveal that AI adoption has strong and significant effects on both routine and innovative AI use. However, its direct effect on competitive advantage is not significant. Organizational agility emerges as the strongest determinant of competitive advantage. AI adoption influences competitive advantage entirely through innovative use and organizational agility, demonstrating both full and sequential mediation mechanisms. Routine AI use does not significantly predict organizational agility or competitive advantage. These results indicate that innovative AI use—rather than purely operational, routine applications—is the primary mechanism through which firms translate AI investments into strategic value and competitive outcomes. This study contributes to organizational behavior and strategic management literature by demonstrating that AI adoption enhances competitive advantage not directly, but indirectly through usage patterns and agility capabilities. From a marketing perspective, the findings highlight that innovative AI use plays a critical role in enabling customer value creation, differentiation, and strategic positioning. Additionally, the study offers an original, practice-oriented AI maturity model tailored to the Turkish context, thereby providing a novel contribution to the AI literature. This model enables the assessment of firms' technical AI capabilities and functional diffusion levels, offering practical implications for both researchers and practitioners seeking to understand and strategically manage AI-driven transformation.